متعبّديم تا مستحقّ ثواب شويم . و جواب دوم آن كه بسيار چيزها باشد كه خداى تعالى مصلحت در آن داند كه عند دعا دهد ، و اگر دعا نكنند مصلحت نبود . پس دعا شرط باشد در حسن و صلاح او . اگر گويند : خداى تعالى دعاى كافر و فاسق را اجابت كند ؟ گوييم : جماعتى اهل علم روا نداشتند ، گفتند : براى آن كه آن كس كه او مستجاب الدّعوة باشد در دين مسلمانى مستحقّ مدح باشد ، و كافر نشايد كه مستحقّ مدح بود ، و اين اختيار ابو علىّ الجبّائىّ است . ابن الأخشاد ( 1 ) گفت : روا بود كه خداى تعالى اجابت دعاى كافر كند بر وجه استصلاح ، چنان كه روا بود كه رسول - عليه السّلام - اجابت كند بعضى كفّار را چون از او چيزى التماس كنند كه قبيح نباشد ( 2 ) و اين وجه نيكوتر است . و دعا بر دو ضرب بود : يكى حمد و ثناى خداى تعالى بود ، چنان كه : يا حىّ يا قيّوم يا ذا الجلال و الاكرام يا ربّ يا اللَّه ربّنا لك الحمد لا إله الَّا انت . نوع ديگر : اللَّهم افعل بي كذا و كذا . و در معنى « قريب » دو وجه گفتند اين جا : يكى آن كه قريب الاجابة بمعنى ( 3 ) سريع الاجابة ، دوم ( 4 ) آن كه : يسمع الدّعاء كما يسمعه القريب . و امّا اصل جواب و اجابت من الجوب باشد ، و هو القطع ، يقال : فلان جوّاب الافاق ، قال الرّاجز : جوّاب بيداء بها عروف لا يأكل البقل و لا يريف و منه قوله تعالى : وَثَمُودَ الَّذِينَ جابُوا الصَّخْرَ بِالْوادِ ( 5 ) ، اى قطعوا . و اجتاب « الظَّلام اذا قطعه و انجاب السّحاب اذا انقطع و انقشع ، براى آن كه به جواب سؤال سايل منقطع شود ، و گفتند : براى آن كه طمع سايل منقطع شود ، امّا به انجاح و امّا به يأس . و « دعا » ، خواندن باشد كه : يا فلان ، و طلب فعل باشد - چنان كه بگفتيم .

--> ( 1 ) . دب : ابن اخشيد . ( 2 ) . همهء نسخه بدلها براى استصلاح را . ( 3 ) . مج : يعنى . ( 4 ) . مب ، مر : دويم . ( 5 ) . سورهء فجر ( 89 ) آيهء 9 . ( 6 ) . مج : ندارد .